De smartphone heeft ons niet dom gemaakt - maar wel anders slim

De smartphone heeft ons niet dom gemaakt

(maar wel anders slim)

Volgend jaar viert hij zijn twintigjarige jubileum. De iPhone. De eerste echte smartphone.

In 2007 presenteerde Steve Jobs, de toenmalige iconische chef van Apple, die eerste iPhone.  Dat bleek het startschot van de stormachtige ontwikkeling van dit bijzondere apparaat, dat in een paar jaar de wereld veroverde. Inmiddels hebben we er allemaal wel één en is het een vast onderdeel van ons leven geworden. Het aantal mensen dat geen smartphone bezit is tegenwoordig op één hand te tellen.

Ik kan me die presentatie van toen - die losjes over het podium wandelende en geestdriftig pratende Jobs - nog wel herinneren. En ook ik was enthousiast: wat een vooruitgang! Wie zag toen aankomen dat die smartphone (inmiddels gebruiken we zelfs het woord niet meer) in minder dan tien jaar onze manier van denken fundamenteel zou veranderen. Niet omdat het ons iets nieuws leerde, maar omdat het ons iets anders liet doen.

De smartphone liet ons namelijk minder lezen. Of beter gezegd: leerde ons om vooral anders te gaan lezen. De lange, lineaire tekst van boeken, kranten en tijdschriften maakte plaats voor het ‘schermlezen’. Voor het compacter en kleiner maken van het lezen. Voor fragmenten in plaats van verhalen. Voor snelheid in plaats van diepte.

Daar waar boeken ons vroeger leerden om onze aandacht vast te houden, leert de moderne telefoon ons om die voortdurend te verplaatsen. En dat lijkt samen te vallen met een heel ander fenomeen. Eén waarvoor in de pers over het algemeen veel minder aandacht is.

Rond het jaar 2000 stopte iets wat bijna een natuurwet leek. Decennialang stegen onze menselijke IQ-scores gestaag - het zogeheten Flynn-effect, genoemd naar de Nieuw-Zeelandse James R. Flynn. Generatie na generatie werd beter in abstract denken, logisch redeneren en patroonherkenning, ontdekte hij. De lijn ging stelselmatig omhoog, zonder uitzondering.

Vanaf het begin van deze eeuw vlakt de stijging echter af. In sommige landen (in Amerika en Europa bijvoorbeeld) slaat hij zelfs om in een lichte daling. Het is geen totale ineenstorting en het zijn geen dramatische cijfers, maar het is wel een duidelijke trendbreuk met een eeuw aan vooruitgang.

Wat verklaart die breuk? Mensen zijn niet ineens minder intelligent, maar wel is het zo dat intelligentie zich aanpast aan de omgeving. Wie opgroeit in een wereld van prikkels en korte impulsen, wordt daar goed in. Snel schakelen, visueel verwerken, meerdere dingen tegelijk doen - het zijn vaardigheden die vandaag de dag minstens zo waardevol lijken als het vermogen om een complexe tekst van begin tot eind te volgen.

Daarvoor betalen we wel een prijs. Onderzoek van psychologen zoals de Amerikaanse onderzoekster Jean Twenge laat zien dat de toename van schermtijd samenvalt met veranderingen in concentratie en cognitieve prestaties. Haar research biedt geen sluitend bewijs van oorzaak en gevolg (en het wordt ook stevig bekritiseerd), maar de richting is moeilijk te negeren. Samengevat: minder lezen leidt tot minder training in diep denken. En minder diep denken zie je terug in hoe mensen informatie verwerken.

Het wrange is dat dit precies het spiegelbeeld is van het Flynn-effect. In de tweede helft van de vorige eeuw werden we beter in wat de samenleving toen van ons vroeg (abstract denken, analyseren, verbanden leggen), nu worden we beter in iets anders: snel reageren, filteren, schakelen. Logisch: een samenleving die draait op snelheid en fragmentatie produceert mensen die daarin excelleren. Maar begrip - echt begrip - vraagt tijd, concentratie, de bereidheid om ergens langer bij stil te staan.

Misschien is dat wel de echte breuklijn van deze tijd. Niet tussen slim en dom, maar tussen snel en diep. Steve Jobs is er inmiddels niet meer. Hij overleed aan kanker in 2011, hij was pas 56. Ik ben eigenlijk erg benieuwd wat zijn antwoord geweest zou zijn op deze nieuwe uitdaging voor onze samenleving.