Tommy Wieringa’s roman Joe Speedboot is nu ook in simpele taal te lezen: ‘Het is voor een goed doel’

Wil je dat als schrijver wel? Dat jouw literaire roman wordt omgezet in eenvoudige taal? Tommy Wieringa over zijn net ‘versimpelde’ Joe Speedboot: ‘Het is nog pijnlijker dan een verfilming, het is een gruwelijk proces van reductie.’

Dit artikel is geschreven doorAlly SmidGepubliceerd op 20 november 2025, 08:00

Er zijn schrijvers die het weigeren. Hun romans, hun ‘kinderen’, worden niet vereenvoudigd. Ook niet als zoveel extra duizenden mensen het kunnen lezen. Omdat ze weten dat veel zorgvuldig geformuleerde bijzinnen moeten sneuvelen en beeldspraak verdwijnt. Toch is het iets wat uitgeverij Eenvoudig Communiceren al dertig jaar vol overtuiging doet.

\Want volgens de Taalunie is een derde van onze volwassen bevolking niet in staat om de vele teksten te lezen die ze in het dagelijks leven onder ogen krijgen. En volgens het laatste Pisa-leesonderzoek van 2024 onder vijftienjarigen wereldwijd blijkt dat bijna een derde van de Nederlandse jeugd niet voldoende leesvaardig is. Laat staan dat jongeren een roman verslinden.

Door de digitalisering is onze maatschappij naar een kantoorsetting gegaan, schetst directeur Ralf Beekveldt van uitgeverij Eenvoudig Communiceren de situatie. Zelfs voor lagere functies in de ouderenzorg kun je niet meer laaggeletterd zijn. Zo moet je tegenwoordig logboeken bijhouden van je taken, iets wat veertig jaar geleden nog niet hoefde.

Een pagina uit ‘Joe Speedboot’ geschreven in makkelijke taal.

Opnieuw in de publiciteit

Beekveldt vindt het daarom belangrijk dat de boeken die er zijn zoveel mogelijk voor iedereen toegankelijk worden. Zijn uitgeverij heeft een voorkeur voor fictie, voor romans. Waarom? “Omdat uit onderzoek blijkt dat verhalen aanspreken, dat is beleving, meer dan non-fictie, waarbij het meer gaat om de weergave van informatie.”

Quote van Ralf Beekveldt - directeur Eenvoudig Communiceren.

‘Schrijvers moeten ook niet te bang zijn. Hun oorspronkelijke roman blijft bestaan.’

Ralf Beekveldtdirecteur Eenvoudig Communiceren

Het diner, de roman uit 2009 van Herman Koch, werd een bestseller. Er was vraag naar van laaggeletterden, zij wilden het ook kunnen lezen. Beekveldt benaderde de uitgeverij, en die stemde in overleg met Koch toe. Zo kwam in 2010 de versimpelde versie uit. Beekveldt: “Schrijvers moeten ook niet te bang zijn. Hun oorspronkelijke roman blijft bestaan, ze krijgen er zelfs meer lezers bij. En het boek komt weer in de publiciteit.”

Maar zo makkelijk gaat het niet altijd. Weduwe Karina Wolkers weigert de hertaling van Turks Fruit, van haar man Jan Wolkers. Dus dat feest ging niet door. Peter Buwalda wil zijn Bonita Avenue ook niet laten hertalen. En Adriaan van Dis was aanvankelijk weigerachtig. “Ik schrijf al zo simpel”, zei hij. Hij werd overgehaald.

Een geraamte zonder vlees

Dus kwam er een simpele versie van zijn roman De wandelaar. En hij bleek er nog blij mee ook. Op een filmpje op de website van Eenvoudig Communiceren zegt Van Dis: “Na de eerste pagina’s dacht ik: ik kijk nu naar het geraamte, waar is het vlees?” Maar toen hij het boek uit had, was hij om: “Er zit genoeg vlees op de botten. Ik heb er zelfs iets van geleerd. Dat je als schrijver meer tot de kern kunt komen. Uitweidingen zijn niet altijd nodig. Lees Willem Elsschot en Nescio, zij schreven in heel helder, eenvoudig Nederlands.”

Van Dis weet dat veel ouderen niet meer lezen. “Ontwen je het, dan valt je brein in slaap. Als ze naar het ziekenhuis willen, moeten ze zich digitaal aanmelden, dat lukt dan niet meer. Je bent onthand.” Blijven lezen, wil hij maar zeggen. Vooral omdat het je verrijkt.

In de loop der jaren zijn er al een kleine zevenhonderd titels van uitgeverij Eenvoudig Communiceren verschenen, die jaarlijks tienduizenden boeken verkoopt. Afnemers zijn vooral scholen en bibliotheken. Die gebruiken ze als aanvulling op lessen, voor cursussen, in leesclubs – of ze lenen ze uit.

Scandinavisch voorbeeld

In Denemarken, Zweden en Noorwegen staat hoog op de agenda dat teksten, en dus ook boeken, toegankelijk moeten zijn voor mensen met een beperking. In Nederland niet. Beekveldt: “Ik was laatst op een Zweedse boekenbeurs in Göteborg. In Zweden heb je meerdere uitgeverijen die iets doen voor laaggeletterden en mensen met leesbeperkingen. In Nederland zijn we vrijwel de enige. Wat mij betreft komen we tot een Europese samenwerking om laaggeletterden aan boeken te helpen.”

Deze maand kwam de roman Joe Speedboot van Tommy Wieringa in simpele taal uit. Van het boek, dat twintig jaar geleden verscheen, zijn inmiddels meer dan 350.000 exemplaren verkocht in 67 drukken. De verfilming is in maart in de bioscoop te zien. Het is het verhaal van Fransje Hermans, die sinds zijn ongeluk in een rolstoel zit, en de avontuurlijke Joe Speedboot, een jongen die nieuw is in het dorp. Vorig jaar kon iedereen gratis een exemplaar van het boek afhalen bij elke openbare bibliotheek, dankzij de campagne Heel Nederland Leest van de stichting CPNB, die iedereen aan het lezen wil krijgen.

Quote van Tommy Wieringa .

‘Ach, eigenlijk als het boek af is, is het van iedereen. Ik heb geen zuiverheidsideaal.’

Tommy Wieringa

Vereenvoudiging van je roman doet pijn. Dat weet Jet Doedel als geen ander, maar zij doet het wel, omdat ze weet hoe belangrijk het is. Zij hertaalde voor de uitgeverij van Beekveldt De wandelaar van Van Dis en Amalia van Claudia de Breij. En recentelijk ook Joe Speedboot, vertelt ze aan de telefoon. “Als lezer vind ik het vaak spijtig dat ik zoveel moet snoeien. Dat boek zit zo fantastisch in elkaar. Wieringa weet met enkele woorden zoveel sfeer op te roepen. Hij schetst beelden waarin je als lezer kunt dwalen. Die heb ik in de hertaling proberen overeind te houden.”

Verloren schoonheid

“Een zin als ‘Ik kijk naar het glimmende, zwarte water’ is eenvoudig, en zegt nog steeds veel over wat er door Fransje heen gaat. Maar zijn zin ‘…terwijl in mijn innerlijk de veelheid van dingen aanspoelde’ laat zich moeilijk vereenvoudigen. Onherroepelijk gaat er dus schoonheid verloren. Ik zoek een balans, met in mijn achterhoofd lezers voor wie het origineel te lastig is. Voor hen is een hertaling soms een opstapje naar het originele boek. Dan hebben ze al ankertjes in hun hoofd om het literaire verhaal te kunnen plaatsen.”

Zelf verslindt Doedel als lezer graag complexe boeken, zoals Het lied van ooievaar en dromedaris van Anjet Daanje van 656 pagina’s. Zoiets is lastig te vereenvoudigen, zegt ze lachend. “Net als boeken waarin veel wordt gespeeld met chronologie, zoals bij Arthur Japin. Hij wisselt ook nog eens vaak van perspectief. Dan zou hertalen een hele puzzel zijn.”

Regels voor de hertalingen: Zinnen zijn niet langer dan twaalf eenvoudige woorden. Met een iets grotere letter dan gewoonlijk. Vermijd woorden met een dubbele betekenis. Woorden worden niet afgebroken aan het eind van de regel. De laatste zin op een pagina gaat niet door op de volgende pagina. En op elke pagina staat een witregel, tussen scènes, om even op adem te komen.

De poëzie sneuvelt

Wieringa snapt dat, zegt hij in een telefonische reactie. Maar ja, als je diep in zijn hart kijkt, wat vindt hij dan van zijn versimpelde Joe Speedboot? “Eigenlijk is het nog pijnlijker dan een verfilming, het is een gruwelijk proces van reductie. Alle metaforen zijn eruit gegooid. Neem nou ‘de avond rolt de dag op als een krant’, dat is poëzie, een ander soort werkelijkheid, maar als je moet inkorten sneuvelt die. De laatste zin is gelukkig gebleven: ‘Wij zijn hier nog.’ Jammer dat de hertaalster van een kauw een kraai heeft gemaakt. Nu ziet de lezer een heel grote zwarte vogel op Fransjes schouder. Een kauwtje is kleiner en fijnzinniger dan een kraai.”

Quote van Tommy Wieringa .

‘Het is ook een emancipatieproject, en dat is geweldig’

Tommy Wieringa

Een typische hertaalafweging, reageert Doedel. “Het woord ‘kauw’ heeft twee betekenissen en komt veel minder vaak voor. Dan kies ik voor kraai, ten koste van de nuance.”

Wieringa: “Ik trad vorig jaar veel op toen mijn roman gratis werd verspreid door bibliotheken. In Hoofddorp kwam na afloop een kleine vrouw naar me toe van Aziatische afkomst. Zij zei dat mijn boek haar had geholpen Nederlands te leren. Zeker deze eenvoudige versie zal nog meer mensen helpen. Het is ook een emancipatieproject, en dat is geweldig. Dus ja, het is saneren voor een goed doel.”

“Ken je de wet van schrijver Isaak Babel? Schrijf zo beknopt als een bankcheque. Zo’n vereenvoudigde hertaling voert dat tot het uiterste. En ach, eigenlijk als het boek af is, is het van iedereen, ik heb geen zuiverheidsideaal omtrent een kunstwerk, het is grondstof voor de volgende gebruiker. Het kan door zo’n bewerking niet stuk. Ja, vijftien jaar terug wees ik een eerste filmscenario af. Maar dat is alweer zo lang geleden, ik ben al lang niet meer dezelfde als toen.”

Tommy Wieringa: Joe Speedboot, uitgeverij De Bezige Bij, 316 blz, € 15.

Tommy Wieringa: Joe Speedboot (hertaling Jet Doedel), 136 blz, uitgeverij Eenvoudig Communiceren, reeks Leeslicht, € 16,50.